دستفروشی:دستهایی که اقتصاد محلی را می سازند

با بررسی آمار کار و فعالیت طی سال های 1385 تا 1390 در شهر تهران، روشن می xadشود که 19 منطقه از مناطق شهر تهران با رشد اشتغال منفی روبرو بوده xadاند، 310 هزار فرصت شغلی از دست رفته است و البته به همین میزان بر جمعیت شهر افزوده شده است و این در شرایطی اتفاق افتاد که پیش بینی شده بود تا اشتغال کارگاهی شهر تهران از 1982585 نفر در سال 1381 با ازدیاد754415 فرصت شغلی جدید به 2737000 شاغل در سال 1400برسد. به بیانی دیگر در دوره 15 ساله افق طرح می باید بطور متوسط هر ساله 50294 فرصت شغلی در شهر تهران شکل می گرفت تا چشم انداز کارکردی طرح جامع شهر تهران محققxad گردد.

عدم تحقق عرصه های فعالیتی طرح جامع شهر تهران، نیز پهنه های کار و فعالیت در شهر را نازل نموده، به گونهxad ای که فضای فعالیت برای جذب شاغلین جدید در شهر فراهم نشده است . عدم پالایش پهنه های صنعتی مشخص شده و تبدیل آنها به صنایع با فن آوری نوین نیز این روند را تشدید نموده است. بررسی های انجام شده در شهر تهران نشانگر عدم توسعه فعالیت های دانش پایه متناسب با پیش بینی های صورت گرفته در اسناد فرادست است که این امر سبب شده تا عملا امکان دستیابی به پیش بینی های صورت گرفته کارکردی با ادامه روندهای موجود فراهم نباشد.

از دست رفتن فرصت های شغلی به ویژه در مشاغلی که به نیروهای نیمه ماهر و ساده نیاز است امکان دسترسی به فرصت های شغلی رسمی را از بخش عمده ای از جمعیت ده ساله و بیشتر شهر تهران سلب کرده است. بخش عمده ای از ساکنان سکونت گاههای غیر رسمی در دهه های پیشین در شهرتهران در این دسته از مشاغل جذب می شدند که امروزه و با نبود فرصت های شغلی به شبکه اشتغال غیر رسمی روی آورده و در آن ساختار فعالیتمی کنند.

انطباق فرودستی محلات و تنزل کیفیت زندگی در آنها را می توان به صورت رابطه ساختاری فقر شهری ناشی از عدم تحقق ظرفیت های اشتغال و محدودیت های بازارکار رسمی مشاهده نمود. راغفر و همکارانش(1392)پژوهشی براي اندازه گیري نرخ فقر چند بعدي در مناطق 22 گانه شهر انجام داده اندxadکه داده هاي آن را با انجام پیمایشی با حجم نمونه 1000 خانوار فراهم کرده اند. بر اساس نتایج این پژوهش، فقیرترین منطقه هاي تهران به لحاظ درآمد و آموزش منطقه 19 ، از نظر مسکن منطقه 17 و از نظر سلامت عمومی منطقه 16 هستند.در این پژوهش نرخ فقر چند بعدي نیز محاسبه گردید که یافته هاي آن حاکی از آن است که بالاترین میزان نرخ فقر چند بعدي در منطقه 14 به دست آمده است. طبق بررسی دیگر راغفر و همکاران در خصوص فقر کودکان، منطقه 15 از نظر هر سه شاخص(سرشمار فقر کودکان مربوط به هزینه تحصیلی،شکاف فقر کودکان مربوط به هزینه تحصیلی،شاخص شدت فقر کودکان مربوط به هزینه تحصیلی) جزو فقیرترین مناطق به حساب میxadآید. براساس بررسی رگرسیون درآمدی و رابطه بین عناصر درآمد و هزینه خانوار، زیر بنای واحد مسکونی و مالکیت خودرو در شهر تهران، کمترین میانگین درآمد مربوط به مناطق 15 و 17 است.براساس همین بررسی عمده چگالی فقر در مناطق 10،14،15،17،16،18دیده می شود. بالا بودن تعداد شاغلین درخانوار در منطقهxad 19 نیز به سبب وجود کارگاه ها و انبارها و نیز کار کودکان و به عبارت دیگر ناشی از فقر شهري است.

مطابق با بررسی های انجام شده در طرح «ساماندهی سکونتگاه های غیررسمی شهر تهران و توانمندسازی اجتماعات آنها» ، تهران دارای 49 محله با درصد تعداد بلوک های فقرمطلق 50 درصد به بالا است و 9 محله با فقرمطلق بین 45 تا 50 درصد که بیشترین سهم از این محلات به مناطق 14،15،16،17،18 و 19 تعلق دارند.

در این شرایط است xadکه بنابر پژوهش انجام شده به سفارش وزارت تعاون،xadکار و رفاه اجتماعی در خصوص دستفروشان بساط xadگسترxadکه در سه شهر تهران،xadرشت و اهواز صورتxadگرفته و به بخشی از نتایج آن در شهر تهران اشاره میxad شود. حدود ۹۰ درصد دستفروشان هیچ شغل دیگری ندارند و تقریباً تمامی آنها یعنی ۹۸ درصدشان غیر از درآمد حاصل از دستفروشی هیچ درآمد دیگری ندارند و حدود ۳۱ درصدشان حتی یارانه هم نمیگیرند. بسیاری از آنها ساعتهای متوالی در روز را برای درآمد متوسط ۴۵ هزار تومان روزانه کار میکنند و به این اعتبار علیرغم تلاش طاقتفرسای روزانه همچنان زیر خط فقر به سر میبرند. رسمیت نیافتن شغلشان باعث میشود ۴۱ درصد آنها از پوشش هیچ بیمهای حتی بیمهی سلامت برخوردار نباشند و فقط ۲۵ درصد آنها از پوشش بیمهی تأمین اجتماعی برخوردار هستند. ۳۳.۵ درصد دستفروشان اعلام میxadکنند که این شغل اولین شغل آنهاست و ۴۳.۱ درصد به علت اجبار، تعدیل نیرو یا ورشکستگی به این شغل روی آوردهاند. ۳۶ درصد آنها پیش از روی آوردن به شغل دستفروشی کارگر ماهر بودند و ۲۱ درصد آنها کارگر ساده یا کارگر کارخانه. بهعبارت دیگرxadحدود ۵۸ درصد دستفروشان پیش از اینکه شغل دستفروشی را برای امرار معاش انتخابxadکنند در حوزهی تولید و صنعت و خدمات مشغول به کار بودند و رکود اقتصادی یا بيكاري ناشي از رکود آنها را به سمت انتخاب این شغل کشانده است.

پیمایش انجام شده از دفاتر نوسازی محله های فقرمطلق در شهر تهران در «طرح ساماندهی سکونتگاه های غیررسمی شهر تهران و توانمندسازی اجتماعات آنها»xadگویای رواج دستفروشی در اشکال مختلف چون بساطxadگستری،وانت بار و دوره xadگردی در این محلات است.

در مصاحبه xadایxadکه با دستفروشان باب همایونxad که سابقه دستفروشی در نقاط دیگر شهر نیز داشتند(در«طرح ساماندهی سکونتگاه های غیررسمی شهر تهران و توانمندسازی اجتماعات آنها») تصدیق شد که دستفروشی در محلاتxad کارگرنشین دارای رونق بیشتری است.

شواهد،پژوهش ها،پیمایش ها و بررسی های آماری گویای آنست xadکه نخست) بین رکود اقتصادی و اشتغال زدایی با فقرشهری و تنزل کیفیت زندگی در محلات شهر تهران رابطه مستقیم و مثبت برقرار بوده است.xadدوم) بین اشتغال زدایی و گسترش مشاغل غیررسمی رابطه مستقیم و مثبت برقرار است.xadسوم) بین اسکان نایابی و تنزل سکونت با اشتغال غیررسمی رابطه مستقیم و مثبت وجود دارد. چهارم) بین بازار کار برای فقرا در مشاغل غیررسمی با بازار مصرفی فقرا(خرید از دستفروشان) رابطه مستقیم و مثبت هست. پنجم)xadدستفروشی راه حلی است برای تأمین بازارxadکار و بازار مصرف فقرا در شهر.

طبق پژوهش انجام شده به سفارش وزارت تعاون،xadکار و رفاه اجتماعی در خصوص دستفروشان بساطxadگسترxad، دستفروشان بسیاری ازxadکالاهای خود را از طریقxad کارگاه های تولیدی تأمین میxad کنند و بخشی نیز محصولات تولیدی خود را به فروش میxad گذارند. طبق مصاحبه های انجام شده با صاحبان مشاغل خانگی در «xadطرح ساماندهی سکونتگاه های غیررسمی شهر تهران و توانمندسازی اجتماعات آنها» ، صاحبان مشاغل خانگی مهم ترین مشکل خود را فروش محصولات و بازاریابی عنوان کرده اند. ماده 16 قانون بهبود مستمر محیطxadکسب وxadکار و ماده 30 قانون حمایت از مشاغل خانگی نیز در راستای همین موضوع بر ضرورت حمایت از پیوند فروشندگان کم سرمایه و تولیدکنندگان خرد تأکیدxadکرده اند. دستفروشان علاوه بر xadتأمین بازارxadکار و بازار مصرف فقرا در شهر میxadتوانند به پشتیبانی و تقویت مشاغل خانگی و کارگاه های تولیدی در محلات فرودست یاری رسانندxadکه در نتیجه منجر به رشد و شکوفایی اقتصاد محلی میxad شود. در مصاحبه های «xadطرح ساماندهی سکونتگاه های غیررسمی شهر تهران و توانمندسازی اجتماعات آنها» با فعالان اقتصادی بخش ساختمان،صنعت و اصناف جملگی بر تقویت اقتصاد محلی به عنوان راه خروج محلات فرودست از فقر و لازمه بهسازی و نوسازی محلات تأکید داشتند.

علاوه بر این دستفروشی امکان xadکسب تجربه و آموزش اقتصادی را برای کم درآمدها، رقابت آنها در بازار،نوآوری اقتصادیشان،واجد ارزش اقتصادی شدن اجناسxad کم اهمیت کم درآمدها(اجناس دست دوم، خنزرپنزر، دست ساخته ها، محصولات خانگی) را فراهم میxad سازدxadکه موجب ارتقای اقتصادیxad کم درآمدها و خروج آنها از تله فضایی فقر به واسطه ایجاد اندوخته برای بهبود محله میxadشود. همچنین بازارچه های محلی دستفروشی میxadتوانند در حکم جاذبه های محلی عملxad کنندxadکه خریداران را به محله ها سوق داده و موجب تزریق سرمایه به محله شوند. دستفروشی میxadتواند زمینه ای برای ایجاد صندوق های همیاری محلی و همچنین شیوه های همیاری غیرمالی در محله(مبادلات پایاپای) فراهم سازد و در نتیجه منابع پشتیبان توسعه محلی را ایجاد نماید.

در حداقلی xadترین شرایط هم دستفروشی به عنوان ضربه xadگیراجتماعی در شرایط رکود اقتصادی می xadتواند از سرمایه های انسانی و اجتماعی اجتماع محلی محافظتxad کرده و آنها را برای شرایط رونق اقتصادی و بهره مندی مناسب و مولد حفظ نماید.

منتشر شده در شماره چهارم جستارهای کیفیت در تجربه های بازآفرینی شهری